Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn bùng nổ đầu tư đường sắt đô thị với ít nhất 6 dự án metro được lên kế hoạch đến năm 2030, tổng vốn hàng chục tỷ USD, trong đó tuyến Metro số 2 đã khởi công từ tháng 1 năm nay. Tuy nhiên, đi cùng quy mô và tốc độ là những rủi ro pháp lý phức tạp, mà bài học từ vụ kiện giữa nhà thầu Hitachi và chủ đầu tư tuyến Metro số 1 đang hiện hữu. Năm 2023, Hitachi khởi kiện Ban quản lý đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh ra Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), yêu cầu gia hạn thời gian thi công tối thiểu 2.773 ngày và bồi thường khoảng 527 tỷ đồng do bất đồng về thời gian thi công. Vụ việc cho thấy các tranh chấp trong hợp đồng xây dựng metro không chỉ là vấn đề tiền bạc mà còn là bài toán về cơ chế quản trị và kiểm soát rủi ro ngay từ khâu hợp đồng.

Bản chất phức tạp của các dự án metro khiến rủi ro pháp lý tiềm ẩn ở mọi khâu. Ông Vũ Văn Vịnh, Giám đốc Ban Quản lý dự án 2 thuộc Ban Quản lý Đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, nhận định rằng đối với tuyến Metro số 2, gói thầu EPC (thiết kế, cung cấp thiết bị, thi công và bàn giao) là hạng mục quan trọng nhất và rủi ro pháp lý phát sinh xuyên suốt, không chỉ ở một khâu riêng lẻ. Tuyến Metro số 2 được triển khai dựa trên bộ hợp đồng mẫu chuẩn quốc tế FIDIC, với tổng thầu trọn gói là liên danh giữa nhà thầu Việt Nam và nước ngoài, trong đó nhà thầu phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định chế tài. Tuy nhiên, không phải mọi mốc thời gian trung gian đều buộc nhà thầu hoàn thành đúng cam kết, mà điều kiện then chốt là chặng cuối cùng – thời gian hoàn thành dự án – phải đúng hạn.

Một điểm nghẽn pháp lý khác nằm ở quyền phê duyệt thiết kế. Theo ông Vịnh, Luật Đường sắt cho phép chủ đầu tư trao quyền phê duyệt thiết kế cho tổng thầu EPC, nhưng chủ đầu tư vẫn phải kiểm soát thiết kế và có ý kiến trước khi nhà thầu phê duyệt, đồng thời nhà thầu phải thuê đơn vị tư vấn thẩm tra độc lập. Trường hợp có thay đổi lớn về tuyến và công nghệ, quyết định phải được Ủy ban nhân dân Thành phố thông qua. Những quy định này tạo ra nhiều tầng kiểm soát nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ chậm trễ nếu các bên không phối hợp nhịp nhàng.

Luật sư Châu Việt Bắc, Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký tố tụng kiêm Phó Giám đốc chi nhánh tại Thành phố Hồ Chí Minh thuộc Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam, chỉ ra rằng tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng là một trong những loại tranh chấp phổ biến và quan trọng. Với kế hoạch xây dựng sáu tuyến metro, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ đối mặt với nhiều vấn đề pháp lý cần được đánh giá và quản trị chặt chẽ. Ông khuyến nghị, để giải quyết tranh chấp hợp đồng, cần có sự tham gia của các chuyên gia độc lập ngay từ đầu nhằm tránh leo thang, bởi càng để lâu thiệt hại càng lớn.

Tuy nhiên, không phải rủi ro nào cũng có thể kiểm soát hoàn toàn. Ông Phạm Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam, nhận định giai đoạn 2026-2030 là bước ngoặt của hạ tầng đường sắt Việt Nam, với các dự án metro tại đô thị lớn và đường sắt tốc độ cao bắc-nam. Riêng tuyến đường sắt tốc độ cao dự kiến dài khoảng 1.541km, tổng mức đầu tư sơ bộ 67,34 tỷ USD, chia thành 17 dự án thành phần, mục tiêu khởi công cuối năm 2026 và hoàn thành toàn tuyến năm 2035. Với hàng trăm nhà thầu trong nước và quốc tế tham gia, mỗi dự án kéo dài 5-10 năm, rủi ro từ nhiều phía là khó tránh: chậm giải phóng mặt bằng, biến động giá, lạm phát, thay đổi quy chuẩn, vướng mắc thanh quyết toán và rủi ro giao diện giữa các gói thầu.

Theo các chuyên gia giao thông đô thị, metro là dự án của tương lai nhưng rủi ro pháp lý thường nằm ở những chi tiết hiện tại như một điều khoản hợp đồng chưa chặt chẽ, hồ sơ chưa rõ ràng, hay quy trình chưa minh bạch. Nếu không kiểm soát ngay từ đầu, chi phí do tranh chấp không chỉ là tiền bạc mà còn là niềm tin và cơ hội phát triển. Với đặc thù kỹ thuật phức tạp, nhiều gói thầu và nhiều chủ thể, chỉ một vướng mắc nhỏ trong phối hợp, nghiệm thu, thanh toán hoặc thay đổi yêu cầu kỹ thuật nếu không được xử lý kịp thời có thể nhanh chóng tích tụ thành trục trặc lớn. Câu hỏi đặt ra là liệu các cơ chế quản trị hiện tại, bao gồm việc vận dụng FIDIC và sự tham gia của tư vấn độc lập, có đủ để ngăn chặn những vụ kiện tương tự xảy ra với các tuyến metro sắp tới, hay bài toán vẫn chưa có lời giải đáp trọn vẹn.